Wilfred Thesiger, de laatste ontdekkingsreiziger

door Antonie Jonges

De laatste man die je als echte, ouderwetse ontdekkingsreiziger kunt bestempelen, overleed op 24 augustus 2003 als eenzame ziel in een hospitaal in Coulsden, Engeland Behalve gedreven avonturier was Wilfred Patrick Thesiger ook een begenadigd schrijver en fotograaf. Zijn boeken 'Arabian Sands' en 'The Marsh Arabs' zijn vermaard en zijn schitterende foto's tonen een verloren gegane wereld.

Thesigers grote held was de legendarische T.E. Lawrence (1888-1935), die in de Eerste Wereldoorlog samen met Arabische stammen tegen de Turken streed. David Leans film 'Lawrence of Arabia' blies de belevenissen van Lawrence op tot mythische proporties. Van Thesigers leven is vooralsnog geen speelfilm gemaakt, maar wie zijn geschiedenis en omzwervingen kent, weet dat er stof genoeg is voor een bijzonder spannende, onderhoudende film.

Vreemde eend
Wilfred Thesiger wordt in 1910 geboren in een land dat nu niet meer bestaat: Abessinië. Zijn wieg staat in Addis Abeba (hoofdstad van het huidige Ethiopië) waar zijn vader is aangesteld als Brits functionaris. In zijn jeugd ziet Thesiger de woeste krijgers van Ras Tafari, de latere keizer Haile Selassie, voorbijtrekken met hun speren, prachtige hoofdtooien en met bloed bespatte schilden, wanneer ze terugkeren van een van de laatste traditionele veldslagen tussen Afrikaanse stammen. Het maakt een enorme indruk op hem: "Ik geloof dat op die dag een hunkering in mij ontwaakte naar barbaarse pracht en praal, hardheid en de constante dreun van trommels."
Als Wilfred 9 jaar is, keert het gezin terug naar Engeland. Tijdens zijn opleiding op Eton en Oxford blijkt hij een vreemde eend in de bijt. De pesterijen en lijfstraffen van zijn studiegenoten doen Thesiger verlangen naar oorden buiten Europa. Op 23-jarige leeftijd onderneemt hij zijn eerste ontdekkingreis naar de oorsprong van de Awash-rivier in Abessinië. Het is geen onderneming van groot wetenschappelijk belang, maar Thesiger verkent en beschrijft onontgonnen gebied. Het wordt een hachelijk avontuur maar juist het afzien en zwoegen blijkt de jonge avonturier veel voldoening te schenken. Op dezelfde reis waagt hij het om het gebied van de Danakil te doorkruisen. Zij huldigen de gewoonte om indringers de testikels af te snijden, als trofee. Thesiger blijkt dan al over de gave te beschikken om een wantrouwig volk voor zich te winnen. Zelfs de meest vijandige, wrede krijgslieden laten hem uiteindelijk toe in hun wereld. Zo gebeurt het dat een met bloed besmeurde krijger vol trots komt melden dat hij die dag maar liefst vier naburige stamleden eervol heeft afgeslacht, hopend dat Thesiger hem lof zal toezwaaien.

Het Lege Kwartier
Tijdens de Tweede Wereldoorlog bewijst Thesiger een uitstekend strateeg te zijn. Hij behoort tot de eerste commando's van het pas opgerichte Britse SAS (Special Air Service) die achter de vijandelijke linies in Libië opereert. Zijn aandeel in het verdrijven van de Italiaanse troepen uit Abessinië (hij maakt onder meer 2.500 man krijgsgevangene) bezorgt hem de positie van goede vriend en raadgever van keizer Haile Selassie.
Vlak na de oorlog gaat Thesiger in opdracht van de pas opgerichte Verenigde Naties de oorsprongshaarden opsporen van sprinkhanen die van tijd tot tijd vraatzuchtige plagen vormen. Deze missie voert hem naar een gebied dat nauwelijks door westerlingen bezocht is en nog niet in kaart gebracht: Rub al Khali, het Lege Kwartier, eindeloze vlaktes en zandduinen die het grensgebied vormen tussen Saoedi- Arabië, Jemen en Oman.
Hij komt in contact met verschillende bedoeïenenstammen die een hard leven leiden, maar in Thesigers ogen zo in harmonie met hun omgeving, dat hij het als verheven ervaart. Hij sluit hechte vriendschappen met stamleden die hem vergezellen op zijn vijf jaar durende omzwervingen waarbij hij het gebied nauwgezet in kaart brengt. Het zijn de beste jaren van zijn leven: "Mijn gehele vroegere leven leek slechts de opmaat te zijn geweest naar deze episode; ik voelde me hier het gelukkigst onder de harde omstandigheden, afgesloten van de buitenwereld en volledig afhankelijk van mijn tribale reisgenoten. Mijn enige doel was hun vertrouwen te winnen." Later tekent hij zijn ervaringen op in 'Arabian Sands' (1959), een van de mooiste en meest gelezen ontdekkingsverslagen ooit geschreven.

Laatste witte vlekken
De rest van zijn leven zou Thesiger altijd blijven zoeken naar geïsoleerd levende gemeenschappen. Hij verblijft steeds verschillende jaren achtereen bij stammen in Irak, Perzië, Koerdistan en Afghanistan waarover hij met veel inlevingsvermogen schrijft. Met groeiende aversie tegen de steeds verder oprukkende Westerse wereld en met pijn in het hart constateert hij dat veel traditioneel levende stammen langzamerhand verdwijnen. Als grote schuldigen wijst hij auto en vliegtuig aan. De jaren vlak voor zijn dood is Thesiger een verbitterd man die zich afzet tegen de snel veranderende wereld. Toen hij geboren werd moest de mens nog leren vliegen, toen hij stierf waren er mensen op de maan geweest en stond zijn geliefde Arabische woestijn vol met naar olie borende installaties.
Thesiger had het privilege de laatste witte vlekken op de kaart in te vullen, maar wij kennen nu de luxe dat andere continenten en een grote verscheidenheid aan cultuur, religie en gewoontes slecht een vliegreis ver weg zijn. Door de opmars van technologie, kortere communicatielijnen en alsmaar snellere vormen van vervoer zal de wereld in de toekomst steeds kleiner worden en meer uniform. Over honderd jaar zullen mensen ons gelukkig prijzen een wereld gekend te hebben waarin nog zoveel diversiteit bestond. Dat nodigt uit om nu de koffers te pakken en onze wereld in al zijn facetten te verkennen op een persoonlijke ontdekkingsreis. Wie die mogelijkheid heeft, is bevoorrecht en zal beseffen dat volbrachte reizen kostbaarheden zijn die gekoesterd moeten worden in het juwelendoosje dat herinnering heet.